Gedrag als communicatie | Inspiratie
Een kind dat ineens stil wordt na een druk speelmoment. Een kind dat zich afzondert in een
hoekje van de groep. Een kind dat boos reageert wanneer iets niet lukt. Situaties die we
dagelijks tegenkomen op de groep. Vaak kijken we naar wat een kind doet, maar achter dat
gedrag zit vaak een boodschap.
Kinderen communiceren de hele dag door. Niet alleen met woorden, maar vooral ook met
hun gedrag. Gedrag is een manier waarop kinderen laten zien wat zij voelen, denken of nodig
hebben. Zeker jonge kinderen beschikken nog niet altijd over voldoende taalvaardigheden
om emoties, behoeften en ervaringen onder woorden te brengen. Daarom vertellen zij ons
vaak via hun gedrag hoe het met hen gaat.
Achter gedrag schuilt meer
Huilen is een signaal dat verschillende betekenissen kan hebben. Het kan erop wijzen dat een
kind moe is, een conflict heeft gehad of zich niet begrepen voelt. Druk gedrag kan voortkomen
uit enthousiasme, maar ook uit spanning of behoefte aan aandacht. Terugtrekken uit de
groep kan wijzen op behoefte aan rust, maar ook op onzekerheid of verdriet. Hetzelfde
gedrag kan dus verschillende boodschappen hebben.
Wanneer we alleen reageren op het zichtbare gedrag, bestaat het risico dat we de
onderliggende behoefte missen. Een kind dat zich niet gezien of begrepen voelt, kan zijn
signalen versterken door harder te huilen, boos te worden of grenzen op te zoeken. Andere
kinderen trekken zich juist verder terug. In beide gevallen blijft de behoefte aanwezig, maar
lukt het niet om deze op een andere manier kenbaar te maken. Hierdoor kan een kind het
gevoel krijgen dat niemand echt ziet wat het nodig heeft of hoe het zich voelt.
Daarom is het belangrijk om jezelf steeds af te vragen: “Wat probeert dit kind mij te vertellen?”
Hoe reageer je op gedrag?
Wanneer een kind gedrag laat zien, is het belangrijk om niet alleen naar het gedrag zelf te
kijken, maar ook naar de boodschap die erachter kan zitten. Door sensitief en responsief te
reageren, laat je een kind merken dat je het ziet, hoort en probeert te begrijpen.
- Kijk verder dan het zichtbare gedrag
Vraag jezelf af: Wat probeert dit kind mij te vertellen? Een kind dat boos reageert, kan
bijvoorbeeld eigenlijk teleurgesteld, verdrietig of onzeker zijn. - Benoem wat je ziet en voelt
Door gevoelens onder woorden te brengen help je kinderen emoties te herkennen en
begrijpen. Bijvoorbeeld: “Ik zie dat je boos bent omdat je niet mee mocht doen.” - Geef uitleg en ondersteuning
Help kinderen woorden te geven aan hun gevoelens en behoeften. Dit draagt bij aan hun
taalontwikkeling en leert hen om steeds meer met woorden te communiceren in plaats
van alleen via gedrag. - Luister en toon begrip
Erken de emoties van het kind, ook wanneer het gedrag niet gewenst is. Een kind mag
boos of verdrietig zijn, maar leert tegelijkertijd welke manieren passend zijn om deze
gevoelens te uiten.
Non-verbale communicatie
Non-verbale communicatie is een ontzettend belangrijk onderdeel van communicatie, zeker
bij kinderen. Met non-verbale communicatie bedoelen we alles wat we overbrengen zonder
woorden te gebruiken. Onderzoek laat zien dat slechts ongeveer 7% van een boodschap uit
woorden bestaat. De rest wordt overgebracht via non-verbale signalen. Denk hierbij aan
lichaamstaal, gezichtsuitdrukkingen, oogcontact, houding, gebaren en stemgebruik.
Kinderen vertellen ons daarom vaak veel meer met hun gedrag dan met woorden. Een
glimlach, wegkijken, huilen, een frons, zich terugtrekken of juist druk gedrag laten zien; het
zijn allemaal manieren waarop kinderen ons iets proberen duidelijk te maken.
Communicatie verschilt per leeftijd
Baby’s: - Huilen om behoeften kenbaar te maken
- Lachen en geluidjes maken
- Oogcontact zoeken
- Communiceren vooral via lichaamstaal en gezichtsuitdrukkingen
Peuters en kleuters: - Gebruiken woorden en korte zinnen
- Communiceren via fantasie- en rollenspellen
- Gebruiken gezichtsuitdrukkingen, gebaren en lichaamstaal om zich duidelijk te
maken - Hebben soms nog moeite om emoties onder woorden te brengen
Kinderen vanaf 6 jaar: - Kunnen gevoelens, wensen en ervaringen steeds beter verwoorden
- Worden zich bewuster van sociale regels en omgangsvormen
- Zoeken contact door gesprekken, samenwerken en spelen
- Non-verbale signalen blijven belangrijk, zoals houding, mimiek en stemgebruik
- Gedrag kan soms iets anders laten zien dan wat zij zeggen
Kinderen vanaf 9 jaar: - Kunnen beter nadenken over hun eigen gevoelens en die van anderen
- Hechten meer waarde aan vriendschappen en acceptatie binnen een groep
- Verbergen gevoelens soms achter gedrag of humor
- Gedrag kan soms iets anders laten zien dan wat zij zeggen
Gedrag: het topje van de ijsberg
Een veelgebruikte metafoor is de ijsberg. Deze
metafoor sluit aan bij de visie van Steven Pont,
die benadrukt dat gedrag vaak voortkomt uit
onderliggende emoties en behoeften. Binnen
Enjoy! werken wij vanuit deze visie. Het gedrag
dat wij zien, zoals boosheid, huilen,
teruggetrokken gedrag of juist druk gedrag, vormt
slechts het topje van de ijsberg. Onder de
oppervlakte bevinden zich gevoelens, behoeften,
gedachten en ervaringen die het gedrag
beïnvloeden.
Wanneer een kind bijvoorbeeld een ander kind
slaat, zien we het zichtbare gedrag boven water.
Onder de oppervlakte kunnen echter gevoelens van frustratie, verdriet, onzekerheid, angst of
onmacht schuilgaan. Door niet alleen naar het gedrag te kijken, maar ook naar wat eronder
ligt, krijgen we een beter beeld van wat het kind nodig heeft.
Dit betekent niet dat ongewenst gedrag wordt goedgekeurd. Wel betekent het dat we
proberen te begrijpen waar het gedrag vandaan komt. Door aandacht te hebben voor de
emotie achter het gedrag, kunnen we kinderen ondersteunen bij het herkennen, begrijpen en
op een passende manier uiten van hun gevoelens en behoeften.
Door achter gedrag te kijken in plaats van alleen op gedrag te reageren, helpen we kinderen
zich gezien, gehoord en begrepen te voelen. Vanuit deze basis kunnen zij leren omgaan met
emoties en zich optimaal ontwikkelen.
